Элмира Ажыканова
1966-жылы 15-октябрда Талас районундагы Кум-Арык айылында туулган. Кыргыз Республикасынын Улуттук телерадиоберүү корпорациясынын Кыргыз Радиосунда эмгектенет. КТРдин отличниги, республикалык «Айтыш» коому уюштурган «Мыкты аңгемелер» конкурсунун эки жолку жеңүүчүсү, Махмуд Кашкари атындагы эл аралык сыйлыктын лауреаты, Байдылда Сарногоевдин 90 жылдыгына карата жарыяланган сынакта 3-орунга ээ болгон, маданияттын мыкты кызматкери, КР Ардак грамотасынын ээси.
“Көгүш гүлдөр” (2007-ж.) ырлар жыйнагы, “Жан маанай” (2017-ж.) ырлар жана аңгемелер жыйнагы жарык көргөн.
Элмира Ажыканова жана анын чыгармачылыгы тууралуу
Элмира Ажыканова: “Ичим жаркын, сыртым салкын аялмын”
Элмира Ажыканова: Сырты муздай жалтырак, ичинде жылуулугу жок китептер көп
Карасөз
“Үч курбу” (аңгеме)
“Айсанат” (аңгеме)
Ырлар
КАЛЫСТЫККА КАЙРЫЛУУ
Ал-күчтү көр тирликке пайдаланып,
Чыга албай күнүмдүктөн майдаланып.
Тар, таштак, жантайыңкы жолдор менен
Турмуштун арабасын айдап алдык.
Көктү көк, акты ак деп айтпай калдык,
Көр оокат майданынан кайтпай калдык.
Адамдан жүзүн буруп кеткен окшойт
Чындыкты жакын жерден таппай калдык.
Калыстык аксап, жүдөп жараатынан,
Караанын алыстатып барат улам.
Жапыздап коңулдарга коно калат
Уча албай каруу кетип канатынан.
Жалган-чын, жапыз-бийик теңделээрби,
Айтпадык, жасабадык эмнелерди?!
Калыстык, кайра айланып кечирип кел
Кайдыгер болуп кеткен пенделерди.
2010-ж.
* * *
Жерге турмуш жаралган замандардан,
Жашоо туруп жакшыдан, жамандардан.
Келет адам артынып ак-караны
Куруп жолго көпүрө амалдардан.
Табиятты жүрөккө түйө албайбыз,
Билебиз деп дүйнөнү биле албайбыз.
Деңизге окшош бул аалам күүлдөгөн
Жээгин бойлоп ичине кире албайбыз.
Агат мезгил алдыга канат керет,
Кара күчтөр ааламга тарап келет.
Арамдыктар туш-туштан жебе тартып,
Адилдиктин жүрөгү канап келет.
Жарык ишти Жараткан жактап келет,
Өз тартибин табият сактап келет.
Миң алакет кылса да периштелер
Кара күчтөр тумандай каптап келет.
Кара күчтөр пендени адаштырып,
Кара иштерге алпарып жанаштырып,
Периштенин колдорун байлап коюп
Өзү акырын өйдөлөп барат чыгып.
Жер үстүндө жашаган ар бир адам
Тазалыкка шилтесе жарым кадам,
Ошондо эле агара түшмөк дүйнө
Ошондо эле жоголмок ачуу, арам.
2007-жыл. Ноябрь.
ЫСЫК-КӨЛГӨ
Көз албай көлдү карасаң
Кайдадыр жылып аккандай.
Күбүлүп түшүп күн нуру
Чачырап сынып жаткандай.
Түбүнө каткан сырлары
Күү болуп аста угулат.
Түрүлгөн майда толкундар
Шыбырап жээкке жыгылат.
Жүрөккө алып колумду
Жүгүнүп сага ийилем.
Айкөлсүң жаткан кебелбей
Алайын кенендигиңен.
Алыстан келдим сага арзып
Арылткын жүрөк жүгүмдөн.
Жүз чайкап, чачым суулайын
Бере гөр айкөлдүгүңдөн.
11.11.07
ТАҢКЫ ЖЭЭКТЕ
Таңкы жээкте таңкы көлдү тиктедим,
Таза жорткон таң желинен искедим.
Качып келип көйгөйү көп калаадан
Көл жээгинен жан тынчтыгын издедим.
Эс алгандар жүрөт басып көл бойлоп,
Ар кимиси өзү артынган ойду ойлоп,
Ар бири анын бир аалам да, бир дүйнө
Айтылбаса билет кимди ким болжоп.
Ар ким жүрөт өз санаасын жамынып,
Эртеңкиден күтүп жакшы жаңылык.
Көлдү бойлой басам жылуу ой менен
Мен да эртеңки күндөр үчүн камынып.
2007-жыл. 10-ноябрь.
БИР КООГА ДАЙЫМ ЖҮРӨКТӨ ТУРАТ
Чаржайыт, майда ойлорго ыктай,
Келатам жолдо эч мөөрөй утпай.
Көзүмө жакшы сүйлөгөндөрдөн
Көңүлүм калды үч көчкөн журттай.
Сөздөрдүн көбү жасалма, жалган,
Көздөрдүн көбү суз тартып калган.
Мээримсиз, мерез жашоодо ушул
Сызылып ооруйт өзөктө жарам.
Учугун таппай чатышкан жолдун,
Жүргөндөй болом ичинде тордун.
Башмалдак аткан турмушта ушул
Баш-аягымды жыя албай койдум.
Көңүлсүз кечти айнектен карайм,
Көчөдө шамдар үлүңдөйт араң.
Уңулдап бороон учурат карды
Каркылдайт бакта каргалар жалаң.
Көчкүдөй күр-р деп аскадан кулап,
Көңүлүм күндө көрүнбөй сынат.
Жай бербей жанга түпөйүл кылып
Бир коога дайым жүрөктө турат.
2008-жыл
УБАРАЛУУ УШУЛ ТУРМУШТА…
Мезгил менен бирге агылдык,
Желбиредик, күйдүк, жагылдык.
Көңүл өртү бастап аз-аздан
Каалгадай секин жабылдык.
Жүрө-жүрө эч кимге ишенбей
Жүрөктөргө кулпу салындык.
Чыга албайбыз алыс борбордон
Баскан жолдун баары тордолгон,
Кеч кирсе эле үйгө камалып
Жан киши өтпөйт түнкү жолдордон.
Илкий басып чарчап келебиз
Ийин талып майда ойлордон.
Жаз да быйыл ойлуу көрүнөт,
Жамгыры да ыйлап төгүлөт.
Ашмалтайы чыккан калп сөздөр
Ак самындай ашып көбүрөт.
Убаралуу ушул турмушта
Кубанычтан өкүт көбүрөөк.
Ойлор келет, ойлор чубалып,
Ойдун түбү күүгүм, мунарык.
Кээде селт деп коркуп кетемин
Келаткандай асман куланып.
Уктай албай чыгам түнкүсүн
Көп санаадан көзүм тунарып.
2008-ж. Апрель.
ӨКҮТ МЕНЕН ЭСТЕП АЗЫР ТУРАМЫН
Көр оокаттан бошобогон колумду,
Көп түйшүктөр бөгөп турган жолумду,
Жыйыштырып салып баарын… кайдадыр
Качып чыккым келет сууруп боюмду.
Жылуусу жок жалган отко жылындым,
Сыртым калып маңызымдан сыгылдым.
Сыр билдирбей баскан менен көчөдө
Сындым канча өз бутума жыгылдым.
Турмуш мени бурап-толгоп олтуруп,
Көкүрөккө көр-жер шилеп толтуруп,
Кичирейтти, аздап-аздап жешилдим
Курап жүрүп жоктон барды болтуруп.
Өттү мезгил, өттү жаштык курагым,
Өзүмдү эми аяп калган убагым.
Күнүмдүккө короп кеткен жылдарды
Өкүт менен эстеп азыр турамын.
2007-ж. Июнь.
КЕЧ КҮЗДӨГҮ ЫР
Терезеден тиктеп турам көчөнү,
Күн сууктап, сыртта күздүн этеги.
Машиналар суудай агат жолдордо
Басыла элек жааган жамгыр кечээги.
Бүркөк күндөй мен да үйдө камыгып,
Карайм жолдон өткөндөрдүн агымын.
Катаал кездин каарын тарткан адамдар
Шашып барат кечип күздүн жамгырын.
Санаа ээлеп ойлорунун жарымын,
Түйшүгү көп, арманы бар баарынын.
Сулуулукту карай турган көңүл жок
Туйбайт эч ким тунук жамгыр жагымын.
Кабак түйүп түнөрөт туш тарабым,
Кайрымы жок мерез тартат заманым.
Мен да өзүмчө дос-туугандан алыстап
Бир жанымдын тынч болушун самадым.
Мезгил, доор кексе кылып адамды
Санап, өлчөп таштап калдык кадамды.
Ниеттерге түшүп ала көлөкө,
Эсептешип айтып калдык саламды.
Жамгыр жаайт, күз абасы салкындайт,
Кыялдар да канат какпайт, талпынбайт.
Карап турам жамгыр жууган көчөнү
Кар бороондуу кыш күн санап жакындайт.
* * *
Сага барчу жолдор улам узарып,
Кадамдарым калганга окшоп тушалып,
Карды жиреп, жол арбыбай келатам
Жүрөк толо кумар менен кусалык.
Күндөр күлүк, саат жебеси чимирик,
Шаар ичи кымгуут түшкөн тирилик.
Бар дүйнөмдү көтөрүнүп келатам
Бактагы кар ийиниме күбүлүп.
Кирип келем, моюнуңа артылам,
Сен деңизге окшоп кенен чалкыган.
Башым жөлөйм көкүрөгүң жыпжылуу
Жытыңды искеп, кумарыңа тартылам.
Бир далайга үн катышпай турабыз,
Дайрага окшоп мелмилдейбиз, тунабыз.
Жүрөктөрдүн тыңшап түрсүл какканын
Ак сүйүүнүн арман күүсүн угабыз.
Башка-башка түшсө дагы көчөбүз,
Бакыт даамын бирге таттык экөөбүз.
Жүрөктөгү бир армандын жайы ушул –
Үйүбүзгө жалгыз жалгыз кетебиз.
2009-жыл. Февраль.
* * *
Олтурамын эл менен бир чоң тойдо,
Таткан шарап акырын тарап бойго.
Дуулдаган шаттыктын арасынан
Уурданып келесиң улам ойго.
Кыз-келиндер үлпүлдөп кийинишип,
Сый көрсөтөт жигиттер ийилишип.
Сыбызгыган музыка, дүйүм тамак
Той ээлери жайдары сүйүнүшүп.
Көңүлүмдү ээледиң күнү кечке,
Көлдөй тунук көздөрүң түшүп эске.
Алыскы бир өлкөдөн кайтып бүгүн
Аба жиреп келмексиң бүгүн кечте.
Балким азыр бийикте булут жиреп,
Жакшы ойлорду жаныңа кылып тирек.
Келатасың көк мейкин жолу менен
Көрүнбөгөн периштең коштоп жүрөт.
Тойдо олтуруп ойлорум өзүң жакта
Уурданып көз таштайм дубал саатка.
Кызыл көйнөк ырчы кыз обон созот
Кызыгандар дуулдап шаңга баткан.
А сен мага гүлдөгөн чар тарапсың –
Тойдон кымбат майрамсың, салтанатсың.
Сага барчу жолдо мен жөө-жалаңдап
Ак сүйүүнүн азабын аркалапмын.
2009-ж. Март.
СЕНИН БАРЫҢ
Оюмда сен. Жалгыз жүрүп сүйлөнөм:
— Сен жолумдан калганыңда жолукпай
Кантип жашап өтөт элем дүйнөдөн!
Ойлойм дайым сен экөөбүз жөнүндө.
Ар тоскоолдон аман өтүп келатам
Сенин барың кандай жакшы өмүрдө!
Сени бар деп кайыл болдум баарына,
Көп түйшүктү көңүл менен бүткөрүп,
Махабатка көрдүм күндө камылга.
Жан отумду бердим арнап сүйүүмө,
Жаман көздөн аярладым, жашырдым
Бапестедим, бактым жүрөк түбүнө.
Ай-жылдыздай сулуу кылган түн ичин,
Сен да жарык кылдың менин дүйнөмдү
Сенин барың кандай бакыт мен үчүн!
2007-ж. Ноябрь.
А БИРОК…
Берээрмин балким баалуу буюмумду
Сураса бөлүшөөрмүн тыйынымды.
А бирок жоготпосом экен деймин
Көөдөндө тирүү турган туюмумду.
Жаштыкты жардан ары кулаттымбы?
Өзүмдү дайым өзүм жубаттымбы?
Колумдан кулап жылдар бошко кеткен
Короткум келбейт азыр убактымды.
Үйрөндүм барды-жокту эптегенге
Өкүнбөйм өмүрүмдө жетпегенге.
А бирок качан болсо каршы турам
Көңүлдүн эңсөөлөрүн чектегенге.
Өзүмдү издеп жүрүп арыдымбы,
Келатып кең жолдордо тарыдымбы?
Жаман көз менен карап келаткандар
Өчүрө алышпады жарыгымды.
2012-жыл. 26-октябрь
* * *
Бул жашоону жылуу-жумшак үй дегем,
Ырдаар элем эргиген бир үн менен.
Жылуу үйдүн капшытынан кар уруп
Бороон мени сестентээрин билбегем.
Күндөр өтүп кызыл-тазыл ар кандай,
Сезилчү эле турмуш мага майрамдай.
Катаал жүзүн катып жаткан бул тагдыр
Жүгүн бүгүн жүрөккө артып салгандай.
Алым куруп, турам бутак карманып,
Агып мезгил, күндөр күнгө жалганып,
Мен да олуттуу карап калдым турмушка
Катаалдыкка белим бууп камданып.
2012-жыл. 26-январь.
ОЙЛОРУМ
Түркүн-түстүү ойлорум оңду-солду,
Силер менен арыттым далай жолду.
Кээде таңкы торгойдой сергек кылсаң
Кээде тордой чырмадың тула бойду.
Бүгүн эми чогултуп баарыңарды,
Салып чыгам ирээтке сабыңарды.
Иргеп, талдап жаманын отко ыргытып,
Алып калам жаркын түс агыңарды.
Жакшы ойлорду жаныма канат кылам
Жаным жыргап ыр кылам, санат кылам.
Көчөттөрүн бапестеп жакшы ойлордун
Көкөлөтүп өстүрүп дарак кылам.
ЧЫТ КӨЙНӨК
Келди баарын келди бүгүн эстегим,
Кайран ошол тал чыбыктай кездерим.
Чыт көйнөгүм таап алып качанкы
Чырпыктай жаш күндөрүмдү эстедим.
Ооба эсимде, кийгем бала күнүмдө
Калган экен сандыгымдын түбүндө.
Кыялдарым дале тирүү жүрүптүр
Кызыл-сары көйнөгүмдүн гүлүндө.
Жаш үмүтүм толкун болуп түрүлгөн,
Жайкы асманда булуттарга үңүлгөм.
Кырга чыгып күн желесин кубалап
Көйнөгүмдү желбиретип жүгүргөм.
Күндүн, чөптүн сиңип калган жыттарын
Көйнөгүмдөн сезип, туюп, жыттадым.
Теңебедим чыт көйнөккө өмүрдө
Кийип жырткан көйнөктөрдүн бүт баарын.
2013-ж. Февраль.
ЭСКИ МЕШТИН ЖАНЫНДА
Талдап бүтпөй оңум менен солумду,
Таштап салып талыкшыган боюмду.
Кыш түнүндө, меш түбүндө телмирип
Олтурамын отко кактап колумду.
Жер айланып зуулап барат огунда,
Менин үйүм тогуз жолдун тоомунда.
Бир ойлосом мен бир чекит дүйнөдө
Бир карасам аалам менин колумда.
Көкүрөгүм ысып-күйүп эзилем,
Көр турмушка жем болчудай сезилем.
Шашып жашап, шашып ичем чайымды
Бир тыныксам биротоло кечигем.
Мен мезгилге барган сайын утулуп,
Мерез заман үрөйүмдү учуруп,
Аласалып кетип барам кургуйга
Айлампалуу ылдамдыкка жутулуп.
Мен бир пенде сүкүт чалган түндөгү,
Акылыма сыйдыра албайм дүйнөнү.
Эч ким мага бере албады жылуулук
Эски мештин табынчалык үйдөгү.
3-январь, 2021-ж.
* * *
Таш дубал, таш тепкичтер сыйда муздак,
Эшиктер өзү ачылган сага туштап.
Оңой, тез, баары белен алаканда
Топчуну бассаң эле даяр кызмат.
Дүкөндөр, дүр-дүнүйө жолумда азыр,
Дүйнөлүк бүт маалымат колумда азыр.
Зуулдап кетип барам адамзаттын
Дүркүрөп өсүп жаткан доорунда азыр.
Бирок мен робот эмес, адам элем,
Гүл сүйгөн, күлкү сүйгөн аял элем.
Асыл бир сезимдерди ак жубардай
Ааламга жайылтууга даяр элем.
Бу заман кайрып койду канатымды,
Айттырбай аялдык ак санатымды.
Агылган калың көчтүн арт жагында
Баратам таңып алып жараатымды.
Даны бар, өркүнү жок данектердин,
Оту жок, мээрими жок каректердин.
Мен дагы окчун болгум келип элден
Чеп куруп, кулпу салып алектендим.
Тор айнек, темир тосмо – абактардай,
Түнөрүп карыш түшкөн кабактардай.
Бекинип жашай берип таш үйлөрдө
Берч болуп көкүрөктөр бараткандай.
3-сентябрь, 2021-жыл
ШАМАЛ
Шагын ийген күзгү түнгө урунуп,
Шамал келди боздоп-сыздап, жулунуп.
Жатат сыртта сапырылып бүт аалам
Жатам үйдө жалгыз жаным буулугуп.
Түнкү шамал тынчымды алат, шаштырат,
Жүрөк байкуш титирейт да, аптыгат.
Ал ансайын чатырымда ышкырып
Ал ансайын каалгамды каккылап.
Качанкы бир буюм сымал эскирдим,
Кайдасың деп тынчын албайм эч кимдин.
Өзөгүңө бир арманды уютуп
Өмүр кыска болорлугун кеч билдим.
Шамал, шамал чуркап көчө бойлобо,
Чарбагымдын булуң-бурчун жойлобо.
Коштоп сени ырдай турган кез өткөн
Баягыдай азгырам деп ойлобо.
Жылдар кетти каркырадай тизилген,
Жылдыз өчтү жылт деп улам ичимден.
Таарынычты жүрөгүмө жүк кылбай
Таш ыргыткан жандарды эбак кечиргем.
Шамал, шамал, арманымды козгобой,
Ай-талаага кетип калчы боздобой.
Ансыз деле өксүп турган өмүрдүн
Ай-жылдары зуулап барат токтобой.
Шамал, шамал, ооздугу жок алкынган,
Айыга албай койдум көңүл дартымдан.
Тагдыр жолдо тарткылыгым көп болду
Жайына кой жан дүйнөнү жанчылган.
14-15-август, 2022-ж.
КҮН АГАТ ЖОЛУМДА
Мен анда жер кезген айдарым жел элем,
Мейкиндер, Асман-Жер – баарысы мен элем.
Деңиздин үстүндө от болуп жүгүрдүм,
Жылдарга чачылып, шурудай күбүлдүм.
Өтүптүр агылып жаш өмүр билинбей,
Өрүктүн шамалга күбүлгөн гүлүндөй.
Жашапмын үн катпай, билгизбей бар-жогум,
Жол ушул дептирмин турмуштун тар жолун.
Уга албай жылаажын добушун башаттын,
Ачкычы жоголгон кулпудай жашапмын.
Чыктым мен акыры көк жайык аралга,
Сапырып жибердим өткөндү шамалга.
Жүктөрдөн бошондум жеңилдеп ийиним,
Буулган көңүлдүн жандырдым түйүнүн.
Алды жак кең мейкин, Күн агат жолумда
Ак жарык дүйнөнүн ачкычы колумда.
Сентябрь, 2017-ж.
СЕН ДЕҢИЗСИҢ…
Сезген элем жети катар туюмдан,
Сени мага тагдыр өзү буйурган.
Апрелдин ошол күнкү жамгыры
Арзуу болуп төбөбүздөн куюлган.
Ошол көктөм төлгөсүндөй тагдырдын,
Мен сүйүүгө акылымды алдырдым.
Көкүрөккө толуп кеткен көз жашым
Күүсү болуп агып турду жамгырдын.
Алты кабат айлампалуу жолдомун,
Айтып болбос бул тагдырдын болжолун.
Билесиңби, сага келген ушул жол
Кандай татаал, кандай азап болгонун?!
Сен деңизсиң толкундары түрүлгөн,
Мен желаргы сени көздөй жүгүргөн.
Билбейм бизди кайда алпарат бул тагдыр
Биротоло келдим сага бугүн мен.
Февраль, 2018-ж.
АРМАН-КӨЙҮМ КОЗГОЛГОНДО…
Олтурамын калем кармап,
Ыгын таппай сөздөрдүн.
Сен эмгиче улгайдың го
Мен да кыйла өзгөрдүм.
Коңур жыттуу коюу чачың
Буурул тартып калгандыр.
Бириктирбей койгон бизди
Ушул жашоо армандыр.
Саймаланган жашыл айдың
Сары түскө алмашты.
Катар тушкөн изибизди
Кабат-кабат кар басты.
Арман-көйүм козголгондо
Асманымдан Ай кулайт.
Өмүр бою өчпөй койгон
Өзөктөгү кайгыны айт.
Сен да ичиңе камап баарын
Зор деңизге тетесиң.
Билем бирок буулукканда
Ичип- чегип кетесиң.
Салтты сен да буза албадың,
Мен да кайра барбадым.
Менден сага белек болсун
Жанды жеген арманың.
Сентябрь, 2018-жыл.
* * *
Ак карлуу тоолор тараптан
Айдарым соккон жел келет.
Жолубуз кайчы болгон соң
Жолукмак элек эмне деп.
Сылама таштуу зоокадан
Сыдырым соккон жел келет.
Кеч калып жолдон буйдалдың
Келмексиң эми эмне деп.
Айлыңа сенин ал түндө
Ак жамгыр болуп барамын.
Армандуу ырдап сызылып
Айнегиң ылдый агамын.
Улуган шамал уктатпай
Шуулдап жатса бактарың –
Ал менин үнүм боздогон
Демек мен өзүң жактамын.
Январь, 2019-ж.
КЕЛИП КЕТ
Билемин сен жакта али кыш,
Бишкекте гүлдөдү өрүктөр.
Сөз менен айта албайм жеткирип
Кусамды көзүмдөн келип көр.
Канча жыл шыбырап сүйлөшүп,
Капаска камадык сүйүүнү.
Баратат улгайып өмүрлөр
Бакыттын чечилбей түйүнү.
Келип кет жазганбай эч кимден
беймарал, күн жарык, түн узун.
Эл айтат деп жүрүп ансыз да
Өткөрдүк жылдарды тымызын.
10-май, 2019-ж.
* * *
Жан жагым сары түс эле
Жалбырак жааган күз эле.
Үйүмө кирип келдиң сен
Айттырбай, дебей түз эле.
Айланам аста тынч алып,
Асманды кызыл нур чалып.
Күн батар күздүн кечинде
Күтүүсүз келдиң мынчалык?!
Жабыккам, күткөм, арыгам,
Жарты өмүр өтүп карыгам.
Карааның издеп кан жолдон
Карагат көзүм талыган.
Кеп-сөзү болуп кыйланын,
Капаста үнсүз ырдадым.
Өзүбүз үчүн жашасак
Өмүрдүн калган жылдарын.
27-28-октябрь, 2020-ж.
* * *
Көктү тилип муздак чагылган,
Көгүш-жашыл отун жандырды.
Чыкпай калдык жолго бүгүн да
Шылтоо кылып жааган жамгырды.
Терезеден карап турабыз,
Көл чайпалат түсү каралжын.
Кантип сенин албуут сүйүүңө
Кучак жайып коркпой бара алдым?!
Жамгыр жууп жатат өрүктүн
Шагы ийилип бышкан бутагын.
Ааламдагы эң бир жылуу жай
Сенин кенен, бейпил кучагың.
Дүйнө – кумар, дүйнө – табышмак
Аңдап көрсөң акыл жетпеген.
Ай-ааламдай асыл жаныңа
Кантип арзып, кантип бет келем?
10-май, 2022-ж.
